Getatoeëerde wenkbrauwen

Een vrouw iets verderop in de straat heeft een volledig betegelde voortuin en getatoeëerde wenkbrauwen. Het lijkt wel alsof er nergens iets mag groeien waar ze niet volledig de controle over heeft. Ik laat de tuin even voor wat het is en wil me beperken tot de wenkbrauwen. Die kunstmatig aangebrachte haargroei zit net te hoog. Dit is bewust gedaan. Ik heb zelden gehoord van mensen die na een beschonken bezoek aan een tatoeëerder met nieuwe wenkbrauwen thuiskwamen. Het is een facelift, maar dan goedkoper. Het effect is wel dat de vrouw verwonderd naar de wereld kijkt, terwijl er tegelijk een hard oordeel uit haar van frustratie doorspekte blik druipt. Mensen met een tuin vol betontegels zijn zelden ruimdenkend.

En gelukkig kom ik er snel achter dat mijn vooroordelen helemaal kloppen. Onlangs liep ik langs en hoorde ik hoe ze met een ander op haar tegelplein aan het praten was over dat dat wat je niet mag benoemen maar wat het politieke debat al jaren gijzelt. Het M-woord is nog erger dan het H-woord. De vrouw heeft het over jongeren met een kleur die een fatbike hebben. En waar ze dit dan van betalen. Ze stelt de vraag, maar waagt zich niet aan een antwoord.

Nou hebben mensen steeds vaker een mening en verdiepen ze zich steeds minder in de ander. Nou denken mensen vaak aan zichzelf (de tegels), maar niet aan waar het overvloedige regenwater de komende jaren naartoe moet. Nou hebben mensen steeds vaker de neiging om hun gezichtsbeharing te verwijderen: ik snap ook niet waarom. Dat is allemaal prima en ik gun iedereen de ruimte om op hun manier naar de wereld te kijken.

Die jongeren kunnen daar echter helemaal niets aan doen. Die jongeren hebben recht op begrip en inlevingsvermogen in hoe eng het moet zijn om in een totaal vreemd land te zijn waar mensen die posters met hartjes ophangen worden bedreigd. En ja, soms hebben die jongens een fatbike. Dat is vreselijk. Toch groeien de meeste mensen daar ook wel overheen. Dit in tegenstelling tot getatoeëerde wenkbrauwen: die gaan nooit meer weg.

Vanzelfsprekend

Op een doordeweekse dag loop ik door het prachtige Gent. Gewoon omdat ik zonder persaccreditatie of studentenvisum het Filmfestival Film Fest Gent bezoek. Omdat ik er uit moest. Omdat ik nood had aan Vlaams bier, een hotelkamer voor mij alleen en bovendien aan heel veel nieuwe films die vaak de bioscoop in Nederland niet zullen halen.

Het zit hier barstensvol met studenten. Het zijn er misschien nog wel meer dan in Groningen, waar ik zelf een paar vermakelijke jaren heb mogen doorbrengen. Ik struikel over de fietsen en de fietsers over mij. Het is heerlijk om tussen mensen te verblijven die hun leven nog voor zich hebben. Mensen die plannen maken. Mensen die de wereld beter willen maken. Natuurlijk zijn die er op latere leeftijd ook nog, maar het wordt nooit meer zo vanzelfsprekend als toen.

Op een avond ben ik bij de publiekspremière van de film ‘Jonah Was Here’. Dit is een prachtige film die zich afspeelt in datzelfde studentenleven in diezelfde stad Gent. Een vader kan niet leven met de dood van zijn studerende zoon en houdt krampachtig vast aan het kot. Hij verdiept zich manisch in het leven van de jongen. Het is een indrukwekkende film geworden.

De film en het verblijf daar maakt mij nostalgisch, weemoedig en zorgt voor een golf heimwee naar vroeger. Het is raar om niet naar een kot te gaan, maar naar mijn kille hotelkamer. Niet dat mijn leven nu niet goed is, maar ik zou soms – als op de televisie – willen zappen tussen verschillende fasen in mijn leven. En ik denk dat ik dan vaak bij het kanaal met mijn studententijd zou blijven hangen. Vervolgens zap ik terug naar het nu en neem ik alle inspiratie die ik kan dragen mee: want wij moeten verdomme constant blijven proberen om deze wereld mooier te maken. Het kan niet anders.

Blijven zitten

Ik zou spectaculairder willen zijn. Iemand willen zijn die de kunst van het leven goed beheerst, in staat is feilloos gevoelens en behoeften onder woorden te brengen en hier ook naar leeft. Iemand bij wie je er altijd van op aan kan dat hij precies weet wat hij wil en dat hij hier naar handelt.

Het klinkt simpel, maar waarom lukt het mij dan toch vaak niet? Het begint bij de basis: vaak heb ik geen idee wat ik voel en al helemaal niet waarom. Voelen is egoïstisch. En dan heb je als mens ook nog al die behoeftes van Maslov. Als ik die emoties al in beeld had, dan heb je nog zoiets als normen, waarden en dingen die je fatsoenlijk vindt. Niemand zit er op te wachten om als egoïstisch gezien te worden en ik al helemaal niet. Kortom: ik denk te veel na en kom daar niet uit.

Maar is spectaculair leven een kwestie van minder nadenken? En is het juist een kunst om gewoon tevreden te zijn met je leven, zonder te veel na te denken en ook zonder door te schieten in intuïtief gedrag? In balans ben je en als je die balans te veel corrigeert val je. Misschien is blijven zitten spectaculair genoeg.

Ode aan alcohol

De laatste tram die door de Schilderswijk in Den Haag rijdt is vrijwel leeg. Soms drink je een paar borrels, vergeet je de tijd en heb je het geluk dat je een andere route moet volgen dan je gewoon bent. Een halve coupe voor me zit een oude man ritmisch te vloeken. Het is enerzijds intimiderend, aan de andere kant geniet ik er ook van. Hij kijkt lodderig uit zijn ogen.

Hij zegt: ‘Fuck you. With your live.’ Hij kijkt naar niemand in het bijzonder, misschien wel naar zijn eigen spiegeling in de ruit. Hij gaat door: ‘Fuck everybody.’ En dan: ‘Waarom stopt die kuttram niet?’ Hij had op het rode knopje moeten drukken. De volgende halte is pas over een minuut of vijf.

We staan samen bij de deur als de trein de halte in rijdt. Hij kijkt me aan en zegt: ‘Sorry’ en lacht hard. Hij zegt: ‘Wat doe ik hier? Het is ook elke keer raak godverdomme.’ Hij stapt uit en graait onverschillig in de eerste afvalbak die hij tegenkomt.

Ik loop door naar het treinstation. Op het perron zit een stelletje. De jongen in pak heeft een arm om een meisje met een kort rood jurkje. Zijn blonde haar sprint warrig uit zijn hoofd en de dame heeft haar gitzwarte haren in een hoge paardenstaart verstopt. Ik kijk langs hen heen naar het bord met de treintijden: nog vijf minuten.

‘Natuurlijk wil ik je nog wel zien,’ zegt hij met een dubbele tong. Zij huilt en zegt ‘Fuck you’, maar blijft wel tegen hem aan zitten. Hij neemt een hap van zijn Turkse pizza en kauwt er lang op.

De laatste trein rijdt het station binnen en ik ben gelukkig. Ik ben opgelucht omdat ik de trein nog net te pakken heb gekregen. Ik ben blij omdat ik vanavond meer heb gehoord, dan ik normaliter gehoord zou hebben. En dat heb ik die avond toch echt aan alcohol te danken.

Liefhebben

Als mens moet je jezelf verdiepen in andere denkbeelden. Als je bang bent voor nieuwe inzichten, is het een kleine stap naar de valkuil van xenofobie. Daar waak ik voor. Ook al geloof je al heel je leven dat je geen tomaten lust, als je het niet af en toe probeert blijft dit ook zo. Dat is een mooie theorie, maar de praktijk is weerbarstig. Met dit in mijn achterhoofd las ik deze zomer het boek ‘Liefde in meervoud’. Dit is het handboek voor polyamorie, geschreven door Belle van Beek die zelf ook liefheeft in meervoud en hier smaakvol over vertelt.

Van nature krijg ik jeuk voor dit soort zelfhulpboeken. Er worden meestal veel te veel woorden gebruikt en dit type boeken doen me vaak denken aan de preek vroeger, in de kerk. ‘Liefde in meervoud’ is echter vooral heel wijs en sociaal intelligent. Dat is echt een verademing in deze tijd van sociale verarming. Het zit ramvol tips tips die je in je eigen leven en relaties met anderen kan gebruiken. Ik ben ervan overtuigd geraakt dat het belangrijk is (en ook moeilijk) om in je contacten naar anderen altijd open te zijn en je constant bewust te zijn van je van eigen emoties en behoeften. Het klinkt simpel maar zoals bij veel van dit soort universele waarden zit de uitdaging in de uitvoering.

En tot slot heeft het boek me op sociologisch niveau de overtuiging gegeven dat non-monogamie een logische volgende stap is in onze maatschappij. Eerst was er levenslange monogamie, toen seriële monogamie en uiteindelijk wordt dit het. Tegelijk vraagt dit van ons als mensen wel dat we meer tijd vrijmaken voor elkaar en voor het vormgeven van relaties. En hier is juist de laatste jaren een gebrek aan ontstaan. Een meerderheid van de mensen is vooral bezig met het eigen belang. Individualisering is beroepsziekte nummer een. Het zou mooi zijn als hier ooit een andere balans in komt. Dan zien we vanuit daar wel verder en kijk ik vanuit die situatie ook weer verder wat ik zelf met de punten uit het boek ga doen.

Terwijl ik verdwijn

Deze opwindende gebeurtenis speelt zich af op een regenachtige zomerdag in een weekend. De locatie van handeling is een hip filmhuis in een grote stad in Nederland. De bioscoopzaal is er zo een zonder de normale rijen stoelen, maar een zaal met stoelen en banken die doen vermoeden dat er een kringloopwinkel leeg is getrokken. Ik haat dit soort zalen en vind ook dat er een waarschuwing zou moeten worden gegeven als je hier een kaartje voor koopt.

De zaal is helemaal leeg en ik denk: ‘Logisch. Met die zaal.’ Krijgen die anderen dan wel een waarschuwing? Deze onzinnige gedachten verdwijnen als tijdens de reclames een stelletje binnen komt schuifelen. Ze gaan een paar zitjes achter het mijne zitten. En dat vergeet ik nog te zeggen, op sommige bankjes liggen zelfs dekentjes, ondanks dat het buiten warm en broeierig is.

De film begint. Het verhaal gaat over een meisje op een school in het oosten van Europa. Ze wordt streng christelijke opgevoed en door religie beperkt in haar ontwikkeling. Gelukkig zijn de meiden in haar koor meer bij de tijd. Tijdens een weekend weg met dit koor ontdekt ze haar eigen seksualiteit via de andere meiden, en een paar bouwvakkers die in de buurt aan het werk zijn. De beelden en het geluid zijn prachtig. Het voelt alsof je haar op de huid zit.

Achter mij hoor ik na een half uurtje geluiden. Nu ik het zo schrijf denk ik zelf ook: daar kon je op wachten, maar op het moment zelf denk ik dat het stelletje chips aan het eten is. Dat gebeurt vaker in een bioscoop. Het is wel zo dat ik vooral het smakken hoor en minder het kraken. Ze maken meer herrie als het geluid van de film harder is, maar vergeten na een tijdje ook om te pauzeren tijdens de rustige stukken. Kortom: het wordt gênant. Ik zwijg. Ik ben er het type niet voor om de passie van anderen te verstoren.

De film heeft een wat rare aftiteling. De namen van de betrokken mensen komen in beeld, maar we zien ook nog steeds de hoofdrolspeelster om zich heen kijken. Wanneer is de film afgelopen?. Er zal vast een diepere betekenis achter zitten, maar het effect is vooral dat ik lang blijft zitten. Pas als de aftiteling een zwart scherm met witte letters wordt en het zaallicht een beetje aan gaat, sta ik op. Ik loop naar de deur en zie twee rode gezichten onder een deken vandaan kijken. Een tot diep in de lies bloot vrouwenbeen steekt onder het dekentje uit. De vier ogen volgen me terwijl ik verdwijn.

Lopend door de warme, maar druilerige stad weet ik niet wat ik moet voelen. Jaloezie voor de onstuimige jeugdige verliefdheid van die twee of ergernis omdat ik daardoor minder ontspannen naar de overigens prachtige film heb kunnen kijken. Het voelt ook alsof ze de film bevlekt hebben, omdat het eigenlijk een heel erg gevoelige film is met niet meer dan een opwindende ondertoon. Ik besluit om nooit meer in een kringloopzaal te gaan zitten. Ik besluit om volgende keer toch af en toe om te kijken: waarom ook niet? De waarheid kan nooit zo heftig zijn als wat ik er in mijn hoofd van gemaakt heb.

Normatief

De laatste jaren hoor je steeds vaker – met name in de politiek als ons lichtend voorbeeld in omgangsvormen – dat iemand moet normeren. Dit gebeurt meestal als iemand iets onfatsoenlijks zegt. Dat gedrag pikken wij niet. Dat hoort niet en daar spreek je dan iemand op aan. Ik heb hier weinig moeite mee, zeker omdat het vaak gaat om situaties waarin iemand een bewust plan heeft om vormen van extremisme te normaliseren. De uitingen zijn dan in strijd met de waarde die ik hecht aan een open maatschappij waarin iedereen zichzelf kan zijn.

Toch zit er het risico in, namelijk dat je in een vloek en een zucht weer terug in de jaren vijftig van de vorige eeuw bent. Weet je nog? De tijd waarin een eeuwenoud boek ons leven bepaalde. Dat moeten we ook weer niet hebben. Dan is het weer zaak om hier tegen in het verweer te gaan en juist deze norm op te heffen.

In deze strijd voor een open land, is de formulering met het achtervoegsel normatief kansrijk. Hiermee stel je een norm expliciet ter discussie met een licht verwijtende ondertoon. Het meest bekend is hetero-normatief, dat de vanzelfsprekendheid van een klassieke manier van samenleven ter discussie stelt.

Maar ik zou het achtervoegsel breder willen inzetten. Er zijn meer zaken die een realiteitscheck nodig hebben. Ik denk aan tweeouder-normatief. Veel kinderen groeien perfect op met meerdere ouders. Gewelds-normatief. We vinden het niet raar meer als iemand op televisie in elkaar wordt geslagen. Vrouwentepelvrees-normatief. Van een vrouwtepel schieten we in de stress, terwijl die van de man ongemoeid wordt gelaten. Toch raar: velen van ons zijn er groot mee geworden.

Eigenlijk kan je het zo gek niet bedenken of je kan kritisch normatief naar kijken: geld-normatief, omzet-normatief, monogamie-normatief, voortplant-normatief, welvaart-normatief, individualisme-normatief en ga zo maar door.

Laten we dit doen. Laten we dit achtervoegsel vaak gebruiken om de sluipende verandering in de maatschappij waarbij normen worden gebruikt om elkaar de maat te nemen om te buigen naar een situatie waarin het ter discussie stellen van normen een goed gesprek oplevert over waarden waar we als mensen aan hechten.

Niet delen uit angst

Hebben jullie dat nu ook? Dat wij mensen jaloezie soms als een goede emotie zien? Dat het er bij hoort dat je af en toe jaloers op elkaar bent? Sterker nog dat het nodig is om dit te zijn, omdat je anders niets om die ander geeft? Aan dit verschijnsel heb ik me eigenlijk mijn hele bewuste leven geërgerd. Alsof het goed is om een ander iets niet te gunnen.

Gelukkig kon ik onlangs een nieuw woord aan mijn vocabulaire toevoegen en dat is compersie. Dit is het tegenovergestelde van jaloezie. De definitie is: het gevoel van vreugde of blijdschap dat je ervaart wanneer je partner plezier, liefde of intimiteit deelt met iemand anders. Hij kwam langs in de film Jimpa en kort erna in de film The Invite. En ander woord is het jaliefgevoel.

Het is een term die pas in de jaren tachtig is ontstaan en is afkomstig uit de polyamorie (of zegt men dan in een adem door ethische, non-monogamie. Boeiende termen, maar dit laat ik even zitten). Dat het niet een term uit de katholieke kerk is, was me al helder, maar ik denk dat het breder toepasbaar is dan enkel in liefdesrelaties. Ik vind het begrip universeel krachtig, omdat ik me niet kan voorstellen welke redenen er zijn om jaloezie te verkiezen boven compersie. Maar zo werkt het natuurlijk niet met emoties. Jaloezie is een emotie – lees ik dan weer ergens anders – die ontstaat uit een mix van onzekerheid, angst (om iets of iemand te verliezen), verdriet en boosheid. Dit klinkt niet als iets waarvan je op een dag zegt: ik kan wel zonder. Aan de andere kant is het gevoel als je iemand anders iets gunt ook groots.

Maar laten we eens breed naar deze tegenhanger van jaloezie kijken. We zijn volgens mij als wereld collectief jaloers op elkaar. Aan de rechter kant van het politieke spectrum is men jaloers op asielzoekers, aan de linkerkant op de mensen die rijk geboren zijn of een succesvolle ondernemer zijn. We zijn daarbij vooral bang dat er niet genoeg voor onszelf is, met als effect dat de welvaart slecht verdeeld is. Als we allemaal elkaar wat zouden gunnen, dan is er genoeg voor iedereen om aan de basisbehoeften te voldoen. Maar jaloezie is die angst om te weinig te hebben, dus niemand is tevreden met zijn basis.

Maar laten we klein beginnen. Hoe vaak handel jij uit jaloezie? Of eigenlijk vanuit de angst om iets te verliezen? En kijk dan eens met het woord compersie in jet hoofd naar die situatie. Misschien is die handeling een begin van de afname van heel veel onrecht in de wereld. En hoop is een prachtige tegenhanger van angst.

Foto’s tot leven gewekt

Het heeft even geduurd, maar deze zaterdag heb ik de tijd gevonden om naar het nationale fotomuseum in Rotterdam te gaan. Ik voel me er direct thuis. Het is prettig hoe het pakhuis – wat toch een distributiecentrum van vroeger is – tot leven is gewekt.

Na binnenkomst word ik direct overweldigd door de overdosis aan foto’s die op me af komt. Ik zie gelukkig weinig tekst: een goed beeld behoeft geen essay.

Op een tussenwand van een meter of twee in een verder metershoge zaal hangen foto’s van het Rotterdam van vlak na het bombardement. Gaza is niet nieuw, bedenk ik. De inrichting van de zaal doet me denken aan de spoedopvang voor asielzoekers: wandjes geven de illusie van intimiteit maar ondertussen hoor ik iedereen in de hal in een grote kakofonie tegen elkaar kletsen. Ik schrik als er een meisje van een jaar of veertien uit een kader stapt. Even denk ik dat een foto tot leven is gekomen, maar dan zie ik de decoratieve gaten die in de tussenwand zijn aangebracht.

Een paneel verder hangen zes keer acht pasfoto’s van Anne Frank . Anne met vrolijke blikken. Ze lacht zo veel dat de kiekjes nu niet toegelaten zouden worden voor een paspoort. Zouden dit originelen zijn of kopieën? Hoe werkt dat eigenlijk bij fotografie in een museum? Die kan je toch eindeloos opnieuw afdrukken? En is het dan nog wel kunst?

Overprikkeld door beelden sta ik later in de betonnen kelder. Ik pak mijn tas uit een kluisje dat nog niet op slot kan. Ter afsluiting plak ik mijn entreesticker bij de velen voor mij op een betonnen muur. Wij kijken niet alleen kunst, we maken het ook zelf.

Laten we ons niet meer afsluiten

De naargeestige parkeerplaats in Duitsland is verlaten. Ik zie beton, hoge uitkijktorens en immense hallen. Er staan bordjes bij met uitleg en er worden boekjes verkocht. Op dit terrein langs de A2 werden vroeger mensen gecontroleerd die niet van oost naar west mochten. We zijn even terug in de tijd en ik zet mijn camera op zwart-wit. Ik sta in de geschiedenis, maar tegelijk is deze omgeving beklemmend actueel.

Ik heb een hekel aan grenzen. In de herfstvakantie werd ik op Schiphol bij de slurf gecontroleerd omdat ik uit Italië kwam, en voelde ik een kriebel opkomen. Bij de grens met Duitsland sta ik elke keer in de file. Elke keer moet ik alert zijn dat ik de stukken van de rechtbank paraat heb, zodat ik kan aantonen dat ik mijn pleegzoon – die fysiek niet op mij lijkt – niet ontvoer. We worden zelden gestopt, maar het jeukt wel.

Grenzen staan voor mij vooral voor angst voor het vreemde. Angst voor de vluchteling die onze welvaart komt ondergraven. Angst voor de terrorist die in Duitsland naar een kerstmarkt gaat. En natuurlijk is die angst er niet altijd voor niets, maar lost het dichtgooien van een grens iets op? Of maakt dit ons alleen maar banger?

En als we die grens vertalen naar de omgang die wij met elkaar hebben? Ja, soms moet je grenzen aangeven, maar of het nu om je partner, kind of collega gaat: vertrouwen in elkaar en een constant gesprek over behoeften is belangrijker. Als de muren omhoog gaan en grenscontroles in een relatie komen, kun je beter stoppen.

Tegelijkertijd gaan mensen soms ook over je grenzen heen. Zo stond ik laatst op een groenstrook in ons dorp met een zakje met een zachtwarme bolus van onze hond in mijn hand. Ik wil helemaal geen hond, maar mijn vrouw en kinderen (de baasjes) wel. Het hoort erbij: als je grensoverschrijdend wil denken moet je ruimte durven te nemen en te geven.

Terug naar het zomerse beton in Duitsland. Er waren destijds niet veel mensen die deze grens wenselijk vonden. Toch merk je nog altijd dat de twee Duitslanden erg van elkaar verschillen. De splitsing is een litteken dat altijd zichtbaar blijft. Openheid en kwetsbaarheid brengen ons verder dan begrenzen. Soms is het even nodig, maar dan kort graag.

Dit artikel verscheen eerder in Kortom – het personeelsblad van het Rijksvastgoedbedrijf.